W skrócie. Badania przy wypadaniu włosów zwykle zaczyna się od podstawowego zestawu: morfologia krwi, ferrytyna, TSH, witamina D, w razie potrzeby B12 i cynk. Panel hormonalny dodaje się u kobiet z zaburzeniami cyklu, trądzikiem lub nadmiernym owłosieniem ciała. Przy typowym łysieniu męskim badania często nie są potrzebne w ogóle: diagnozę stawia się na podstawie badania i trychoskopii. Wyniki warto omawiać z lekarzem, ponieważ „norma laboratoryjna” i poziom wystarczający dla wzrostu włosów nie zawsze się pokrywają.
Gdy włosy zaczynają wypadać, pierwszą reakcją jest chęć zrobienia „wszystkiego naraz”. Laboratoria chętnie sprzedają gotowe „pakiety na włosy” obejmujące 15–20 parametrów. Większość z nich nie zmienia ani diagnozy, ani leczenia, za to daje kilka przypadkowych odchyleń, które potem niepokoją i wprowadzają zamieszanie.
Badania przy wypadaniu włosów powinny odpowiadać na konkretne pytanie lekarza: czy w organizmie istnieje przyczyna, którą można usunąć. Poniżej omówiono, które parametry są naprawdę przydatne, u kogo potrzebne są hormony, jak przygotować się do pobrania krwi i jak czytać wynik, aby nie wyciągnąć błędnych wniosków.
Kiedy badania są potrzebne, a kiedy nie
Krew pokazuje przyczyny ogólnoustrojowe: niedobory, zaburzenia hormonalne, stan zapalny. Dlatego badania są najbardziej informacyjne przy wypadaniu rozlanym, gdy włosy rzedną równomiernie na całej głowie. Najczęstszą taką postacią jest łysienie telogenowe, i właśnie w jej przypadku ustalenie czynnika wyzwalającego stanowi podstawę leczenia.
Inna sytuacja to typowe łysienie męskie z zakolami i przerzedzeniem na ciemieniu. Łysienie androgenowe rozpoznaje się klinicznie: na podstawie wzoru wypadania, wywiadu rodzinnego i danych z trychoskopii. Poziom hormonów we krwi jest przy tym zwykle prawidłowy, ponieważ problem nie tkwi w ich ilości, lecz we wrażliwości mieszków włosowych. Diagnostyka zaczyna się od badania, a dopiero po nim lekarz decyduje, czy potrzebne jest laboratorium. Jak przebiega ten etap, opisywaliśmy w materiale o trychoskopii.
Wskazówka jest prosta. Badania są wskazane, jeśli wypadanie zaczęło się nagle, trwa dłużej niż 2–3 miesiące, towarzyszy mu zmęczenie, zmiana masy ciała lub zaburzenia cyklu albo gdy obraz w trychoskopii nie mieści się w jednej diagnozie. Jeśli nie ma pewności, czy utrata włosów w ogóle wykracza poza normę fizjologiczną, warto zacząć od artykułu o normie wypadania włosów na dobę.
Zestaw podstawowy: od czego zwykle się zaczyna
Jednego zatwierdzonego „standardu badań dla włosów” nie ma, ale w przeglądach klinicznych powtarza się mniej więcej ten sam wykaz. Jest niewielki i ukierunkowany na najczęstsze odwracalne przyczyny.
- Morfologia krwi: wykazuje anemię, objawy stanu zapalnego lub infekcji.
- Ferrytyna: odzwierciedla zapasy żelaza, które wyczerpują się wcześniej, niż spada hemoglobina.
- TSH: przesiewowa ocena pracy tarczycy.
- Witamina D (25-OH): jej niedobór jest powszechny i wiąże się z kilkoma postaciami łysienia.
- Witamina B12 i cynk: według wskazań, przede wszystkim przy ograniczonej diecie lub chorobach układu pokarmowego.
| Badanie | Co wykazuje | Komu zwykle się zleca |
|---|---|---|
| Morfologia krwi | Anemię, stan zapalny | Wszystkim przy wypadaniu rozlanym |
| Ferrytyna | Zapasy żelaza | Wszystkim przy wypadaniu rozlanym, zwłaszcza kobietom |
| TSH | Czynność tarczycy | Wszystkim przy wypadaniu rozlanym |
| Witamina D (25-OH) | Zaopatrzenie w witaminę D | Większości pacjentów, zwłaszcza zimą |
| Witamina B12, cynk | Niedobory pokarmowe | Przy weganizmie, dietach restrykcyjnych, chorobach żołądka i jelit |
| Testosteron, DHEA-S, SHBG, prolaktyna | Nadmiar androgenów | Kobietom z trądzikiem, hirsutyzmem, zaburzeniami cyklu |
| PSA | Poziom wyjściowy przed terapią | Mężczyznom w średnim i starszym wieku przed finasterydem, decyzję podejmuje lekarz |
Pozostałe parametry dodaje się wyłącznie wtedy, gdy wskazują na nie dolegliwości lub badanie przedmiotowe. Na przykład przy podejrzeniu procesu autoimmunologicznego lekarz może zlecić przeciwciała, a przy ogniskach z bliznowaceniem – biopsję skóry, której badanie krwi nie zastąpi.
Ferrytyna, witamina D, B12 i cynk: jak czytać wyniki
Ferrytyna to najczęstszy powód nieporozumień między pacjentem a wynikiem. Dolna granica normy laboratoryjnej dla kobiet często zaczyna się od około 10–15 ng/ml. Jest to poziom, poniżej którego zapasy żelaza są całkowicie wyczerpane. Dla włosów taki poziom minimalny może być niewystarczające: w przeglądzie Trost, Bergfeld i Calogeras (Journal of the American Academy of Dermatology, 2006) autorzy zalecali, aby w leczeniu wypadania utrzymywać ferrytynę wyraźnie powyżej dolnej granicy. W praktyce część dermatologów kieruje się wartością 40–70 ng/ml.
Jednocześnie dowody są niejednoznaczne. W badaniu Olsen i wsp. (tamże, 2010) poziom żelaza u kobiet z przewlekłym wypadaniem nie różnił się od grupy kontrolnej. Dlatego niska ferrytyna jest powodem, by wyjaśnić sprawę i skorygować niedobór pod nadzorem lekarza, ale nie gwarantuje, że włosy wypadają właśnie z jej powodu. Więcej o objawach i korekcie w materiale o niedoborze żelaza i witamin.
Pułapka stanu zapalnego
Ferrytyna jest jednocześnie białkiem ostrej fazy: rośnie przy przeziębieniu, zaostrzeniu choroby przewlekłej, po intensywnym treningu. W takim momencie wynik może wyglądać prawidłowo nawet przy pustych zapasach żelaza. Jeśli niedawno wystąpiła choroba, badanie lepiej przełożyć o 2–3 tygodnie lub wykonać je razem z białkiem C-reaktywnym (CRP), aby lekarz widział oba parametry obok siebie.
Witaminy i cynk
Dla witaminy D najczęściej stosuje się progi Endocrine Society (Towarzystwa Endokrynologicznego): poniżej 20 ng/ml to niedobór, 20–30 ng/ml to niedostateczny poziom. Niski poziom częściej stwierdza się u osób z łysieniem plackowatym i telogenowym, jednak przegląd Almohanna i wsp. (Dermatology and Therapy, 2019) podkreśla: związek opisano, a przyczynowość nie została udowodniona. Korekta niedoboru jest korzystna dla zdrowia ogólnego, ale nie obiecuje odbudowy gęstości włosów.
Poziom B12 warto sprawdzić u wegan, osób po operacjach żołądka oraz u tych, którzy długotrwale przyjmują metforminę lub leki obniżające kwasowość. Stężenie cynku w surowicy zmienia się w ciągu dnia i po posiłku, dlatego krew oddaje się rano na czczo, a pojedynczej wartości granicznej nie traktuje się jako diagnozy.
Tarczyca: TSH i co za nim stoi
Mieszek włosowy jest wrażliwy na hormony tarczycy, dlatego rozlane wypadanie zdarza się zarówno przy niedoczynności, jak i przy nadczynności. Do badania przesiewowego wystarcza TSH: w większości laboratoriów przedział referencyjny wynosi około 0,4–4,0 mIU/l. Jeśli wynik wykracza poza ten zakres, lekarz dodaje wolną tyroksynę (fT4) oraz przeciwciała przeciw peroksydazie tarczycowej.
Wykonywanie od razu całego „panelu tarczycowego” bez wskazań nie ma sensu. Przeciwciała mogą być podwyższone u osoby z prawidłową czynnością tarczycy, a sama ta nieprawidłowość wypadania nie tłumaczy. Ważny jest też czas: włosy reagują na zaburzenie hormonalne z opóźnieniem kilku miesięcy i równie powoli odbudowują się po normalizacji TSH.
Hormony płciowe: komu naprawdę trzeba je badać
Panel hormonalny nie jest potrzebny każdemu. Zleca się go kobietom, u których wypadaniu włosów towarzyszą objawy nadmiaru androgenów: nieregularny cykl, trądzik, owłosienie na brodzie lub klatce piersiowej, trudności z zajściem w ciążę. W takim przypadku zwykle oznacza się testosteron całkowity i wolny, DHEA-S, globulinę wiążącą hormony płciowe (SHBG) oraz prolaktynę. Rozszerzenie wykazu pozostawia się ocenie endokrynologa lub ginekologa.
Jeśli cykl jest regularny, a innych objawów nie ma, hormony najczęściej okazują się prawidłowe nawet przy wyraźnym przerzedzeniu. Jest to typowe dla łysienia androgenowego u kobiet: diagnozę w takim przypadku potwierdza trychoskopia, a nie wynik badania.
Dlaczego mężczyźni rzadko potrzebują badania DHT
Logika „łysienie zależy od dihydrotestosteronu, więc trzeba go zmierzyć” nie działa. Poziom DHT we krwi słabo odzwierciedla to, co dzieje się w skórze głowy, i nie koreluje ze stopniem łysienia. Decydująca jest dziedziczna wrażliwość receptorów w mieszkach włosowych, o czym pisaliśmy w artykule o DHT i łysieniu. Mężczyźni potrzebują badań głównie wtedy, gdy wypadanie jest rozlane, nagłe lub nietypowe.
Osobny przypadek to przygotowanie do leczenia. Finasteryd obniża poziom PSA mniej więcej o połowę, dlatego mężczyznom w średnim i starszym wieku lekarz może zalecić oznaczenie wyjściowego PSA przed rozpoczęciem przyjmowania leku. Jest to potrzebne, aby w przyszłości prawidłowo oceniać wyniki przesiewowych badań urologicznych.
Jak się przygotować, aby wynik był wiarygodny
Część „złych” wyników wynika nie z choroby, lecz z warunków pobrania. Kilka zasad zmniejsza ryzyko błędu.
- Pora i posiłek: krew oddaje się rano na czczo, po 8–12 godzinach bez jedzenia; wodę pić można.
- Dzień cyklu: hormony płciowe kobiety zwykle oznaczają w 2.–5. dniu cyklu, o ile lekarz nie zalecił inaczej.
- Suplementy: preparaty żelaza, witaminy i biotyna zmieniają wyniki; należy ustalić z lekarzem, na ile dni przed badaniem zrobić przerwę.
- Leki: złożone doustne środki antykoncepcyjne zwiększają SHBG i maskują nadmiar androgenów, dlatego trzeba o nich poinformować.
- Wysiłek i choroba: w przeddzień należy unikać intensywnych treningów i alkoholu, a po ostrej infekcji odczekać 2–3 tygodnie.
Trzeba też uwzględnić opóźnienie czasowe. Wypadanie telogenowe zaczyna się 2–3 miesiące po czynniku wyzwalającym: chorobie, operacji, gwałtownym odchudzaniu lub silnym stresie. W chwili, gdy na szczotce pojawia się więcej włosów, wyniki mogły już wrócić do normy. Dlatego lekarz dopytuje o wydarzenia z ostatniego półrocza równie uważnie, jak analizuje wynik badania.
Jakie badania zwykle są zbędne
Najpopularniejszą niepotrzebną usługą jest analiza spektralna włosów na pierwiastki śladowe. Brzmi przekonująco, ale metoda nie jest ustandaryzowana. W badaniu Seidel i wsp. (JAMA, 2001) próbki włosów tej samej osoby wysłano do sześciu komercyjnych laboratoriów i otrzymano istotnie różne wyniki oraz sprzeczne zalecenia. Na podstawie takiej analizy nie warto diagnozować niedoborów ani zlecać suplementów.
Do tej samej kategorii należą rozbudowane „check-upy dla włosów” bez wcześniejszego badania. Im więcej parametrów oznaczono bez wskazań, tym większe prawdopodobieństwo przypadkowego odchylenia, które nie ma znaczenia klinicznego, ale uruchamia łańcuch powtórnych badań i zbędnych suplementów. Ograniczoną wartość mają także testy genetyczne na skłonność do łysienia: nie zmieniają postępowania, jeśli diagnoza jest już widoczna w trychoskopii.
Racjonalna ścieżka jest krótsza i tańsza: najpierw badanie i trychoskopia, potem 4–6 parametrów według zlecenia, a rozszerzona diagnostyka dopiero wtedy, gdy podstawowa coś wykazała. Jeśli wyniki są prawidłowe, a włosy rzedną, to również jest informacja: przesuwa ona poszukiwania od niedoborów do przyczyn miejscowych w samej skórze głowy. Pomoże w tym konsultacja trychologa.
Najczęściej zadawane pytania
Jakie badania wykonać przy wypadaniu włosów w pierwszej kolejności?+
Zwykle zaczyna się od morfologii krwi, ferrytyny, TSH i witaminy D. Witaminę B12 i cynk dodaje się przy ograniczonej diecie lub chorobach układu pokarmowego. Panel hormonalny zleca się kobietom z zaburzeniami cyklu, trądzikiem lub hirsutyzmem. Dokładny wykaz badań określa lekarz po badaniu i trychoskopii.
Czy mężczyźni przy łysieniu powinni badać hormony?+
Przy typowym łysieniu męskim z zakolami i przerzedzeniem na ciemieniu zwykle nie. Diagnozę stawia się na podstawie badania i trychoskopii, a poziom testosteronu i DHT we krwi nie odzwierciedla wrażliwości mieszków włosowych. Badania są potrzebne, jeśli wypadanie jest rozlane, nagłe lub nietypowe, a także przed zleceniem niektórych leków.
Jaki poziom ferrytyny uważa się za wystarczający dla włosów?+
Jednego progu nie ma. Dolna granica normy laboratoryjnej dla kobiet wynosi często około 10–15 ng/ml, ale część dermatologów w leczeniu wypadania kieruje się wartością 40–70 ng/ml. Badania dają sprzeczne wyniki, dlatego decyzję o preparatach żelaza podejmuje lekarz, uwzględniając morfologię krwi i objawy stanu zapalnego.
Czy można wykonać badania, jeśli przyjmuje się witaminy na włosy?+
O suplementach należy poinformować lekarza. Biotyna zniekształca wyniki testów immunochemicznych, w tym TSH, dlatego zwykle odstawia się ją co najmniej na 2–3 dni przed pobraniem krwi. Preparaty żelaza i witamina D czasowo podwyższają odpowiednie parametry, a wynik może nie odzwierciedlać rzeczywistych zapasów.
Badania są prawidłowe, a włosy wypadają. Co to oznacza?+
To częsta sytuacja. Łysienie androgenowe zwykle nie powoduje zmian we krwi, a przy wypadaniu telogenowym parametry mogły się znormalizować w ciągu 2–3 miesięcy, które upłynęły od czynnika wyzwalającego. Prawidłowe wyniki wykluczają niedobory i zaburzenia hormonalne oraz kierują poszukiwania ku przyczynom w skórze głowy, które ocenia się w trychoskopii.
Czy analiza włosów na pierwiastki śladowe pokazuje przyczynę wypadania?+
Nie, nie warto się na niej opierać. Metoda nie jest ustandaryzowana: w badaniu opublikowanym w JAMA w 2001 roku różne laboratoria podały istotnie różne wyniki dla włosów tej samej osoby. Niedobory żelaza, cynku lub witamin potwierdza się badaniem krwi, a nie analizą spektralną włosów.
Jak często powtarzać badania w trakcie leczenia?+
Jeśli stwierdzono niedobór, kontrolę zwykle wykonuje się po 2–3 miesiącach od rozpoczęcia korekty, a dalej według zaleceń lekarza. Ferrytyna rośnie powoli, a włosy reagują jeszcze później, dlatego częstsze kontrole rzadko dostarczają nowych informacji. Przy prawidłowych wynikach wyjściowych powtarzanie badań bez nowych objawów nie jest potrzebne.