Trychoskopia: jak przebiega diagnostyka włosów

W skrócie. Trichoskopia to badanie skóry głowy i włosów w wielokrotnym powiększeniu za pomocą dermatoskopu lub kamery wideo. Badanie jest bezbolesne, trwa 15–30 minut i nie wymaga nakłuć. Pokazuje gęstość włosów, różnice w grubości łodyg, stan ujść mieszków oraz naczyń. Na podstawie tych cech trycholog odróżnia łysienie androgenowe od wypadania telogenowego, postaci plackowatej lub bliznowaciejącej.

Pacjent zgłasza się ze skargą „włosy wypadają”, i na tym opis objawów często się kończy. Z zewnątrz skóra głowy wygląda spokojnie, utratę widać jedynie na poduszce i w odpływie prysznica. Przyczyn może być co najmniej dziesięć, a leczenie w każdej z nich jest inne. Właśnie dlatego badanie gołym okiem rzadko bywa w trychologii stosowane jako metoda samodzielna.

Trichoskopia wypełniła tę lukę. Termin utrwalił się w literaturze dermatologicznej pod koniec pierwszej dekady XXI wieku, a dziś metoda wchodzi do standardowego algorytmu diagnostyki wypadania włosów. Pozwala zobaczyć to, czego nie widać bez powiększenia: zminiaturyzowane włosy, puste ujścia mieszków, zapalenie okołomieszkowe.

Poniżej omawiamy, jak dokładnie przebiega badanie, czego lekarz szuka na ekranie i dlaczego wynik trichoskopii nierzadko zmienia plan leczenia.

Czym jest trichoskopia i dlaczego przewyższa zwykłe oglądanie

Trichoskopia to dermatoskopia owłosionej skóry głowy. Lekarz przykłada do skóry przyrząd optyczny, który daje powiększenie od ×10 w dermatoskopie ręcznym do ×70 i więcej w wideodermatoskopie z obrazem wyświetlanym na monitorze. Niektóre systemy pozwalają na znacznie większe powiększenie, ale do rutynowej diagnostyki łysienia wystarczają wartości średnie.

Pierwsza zaleta metody to brak inwazyjności. Aby potwierdzić łysienie bliznowaciejące lub rozróżnić złożone stany zapalne, wcześniej nierzadko trzeba było wykonywać biopsję skóry głowy. Trichoskopia istotnie zmniejszyła zapotrzebowanie na tę procedurę, choć nie wyeliminowała jej całkowicie. Przegląd w Journal of the American Academy of Dermatology opisuje trichoskopię jako podstawowe narzędzie drugiego etapu diagnostyki pacjenta z wypadaniem włosów, zaraz po zebraniu wywiadu i teście pociągania.

Druga zaleta to dokumentacja. Zdjęcia pozostają w karcie pacjenta, a po 3–6 miesiącach lekarz porównuje ten sam obszar w tym samym powiększeniu, zamiast opierać się na subiektywnym wrażeniu „chyba zrobiło się gęściej”.

Trzecia zaleta to szybkość. Wynik omawia się od razu, na tej samej konsultacji trychologa, bez oczekiwania na laboratorium.

Komu zaleca się trichoskopię

Formalnych ograniczeń nie ma: metoda jest bezpieczna w każdym wieku oraz w ciąży. W praktyce wykonuje się ją wtedy, gdy wobec rozpoznania pojawia się konkretne pytanie.

• Nasilone wypadanie: dobowa utrata stale przekracza normę wypadania włosów na dobę dłużej niż 6–8 tygodni.
• Przerzedzenie bez wyraźnych ognisk: przedziałek stał się szerszy, przez włosy prześwituje skóra.
• Utrata ogniskowa: gładkie, okrągłe obszary pozbawione włosów.
• Dolegliwości skórne: świąd, złuszczanie lub bolesność razem z wypadaniem.
• Kontrola leczenia: ocena efektu minoksydylu, finasterydu lub zabiegów aparaturowych po 3–6 miesiącach.
• Planowanie przeszczepu: ocena strefy dawczej i aktywności choroby podstawowej.

W razie wątpliwości, czy to już czas na wizytę u lekarza, warto zwrócić uwagę na pierwsze oznaki łysienia: poszerzenie przedziałka, przesunięcie przedniej linii włosów, przerzedzenie okolic skroniowo-czołowych.

Jak przebiega trichoskopia: krok po kroku

Badanie jest wbudowane w konsultację i zwykle nie bywa odbierane przez pacjenta jako osobna procedura.

1. Wywiad: lekarz ustala, kiedy zaczęło się wypadanie, jak szybko narastało, czy były porody, operacje, choroby z wysoką gorączką, gwałtowna utrata masy ciała, jakie leki przyjmuje pacjent, czy w rodzinie występuje łysienie.
2. Oglądanie i test pociągania: lekarz delikatnie pociąga pasmo liczące 50–60 włosów. Jeśli w dłoni zostaje więcej niż 6–10 łodyg, test uznaje się za dodatni.
3. Skanowanie stref: dermatoskop przykłada się co najmniej do czterech okolic – czołowej, ciemieniowej, potylicznej i skroniowej. Potylica jest ważna jako kontrola: przy łysieniu androgenowym pozostaje względnie zachowana.
4. Zapis obrazów: zdjęcia zapisuje się z przypisaniem do strefy i krotności powiększenia.
5. Pomiary: program lub lekarz liczy liczbę włosów na centymetr kwadratowy, odsetek cienkich łodyg oraz liczbę włosów w jednostce mieszkowej.
6. Omówienie: lekarz pokazuje obrazy na ekranie i wyjaśnia, co dokładnie widzi w każdej strefie.

Ile trwa i czy to boli

Skanowanie zajmuje 10–20 minut, cała konsultacja – około godziny. Bólu nie ma: przyrząd jedynie dotyka skóry przez przezroczystą szybkę. Czasami stosuje się płyn immersyjny lub żel, aby usunąć refleksy świetlne. Część stref ogląda się przy tym „na sucho”, ponieważ płyn wygładza łuski i maskuje złuszczanie.

Co lekarz widzi na ekranie

Obraz trichoskopowy składa się z czterech grup cech: same włosy, ujścia mieszków, naczynia i skóra międzymieszkowa. Rozpoznanie stawia się nie na podstawie jednego znaleziska, lecz ich połączenia oraz tego, w której strefie przeważają.

Markery, które najczęściej rozstrzygają rozpoznanie

• Różna grubość włosów: ponad piąta część łodyg w polu widzenia jest wyraźnie cieńsza od pozostałych. To podstawowy marker trichoskopowy łysienia androgenowego.
• Pigmentacja okołomieszkowa: brązowawa obwódka wokół ujścia, oznaka wczesnego procesu miniaturyzacji.
• Żółte kropki: poszerzone ujścia wypełnione keratyną i łojem; typowe dla łysienia plackowatego.
• Czarne kropki i włosy w kształcie wykrzyknika: łodygi złamane tuż przy powierzchni, oznaka aktywnego łysienia plackowatego.
• Krótkie pionowe włosy o jednakowej grubości: odrost po wypadaniu telogenowym, korzystny znak.
• Brak ujść mieszków włosowych: kluczowa cecha procesu bliznowaciejącego, gdy mieszek został już zastąpiony tkanką łączną.

Usystematyzowane podejście do tej terminologii zaproponowano w zaktualizowanym przeglądzie z algorytmem diagnostycznym: autorzy zalecają odczytywanie trichoskopii sekwencyjnie, według stałej listy parametrów, a nie poszukiwanie jednej „rozpoznawalnej” cechy.

Trichoskopia i fototrichogram: na czym polega różnica

Te dwa badania bywają często mylone. Trichoskopia to ocena statyczna: pokazuje, jak włosy wyglądają teraz. Fototrichogram to test dynamiczny: na niewielkim obszarze około 1 cm² włosy krótko się przycina, wykonuje zdjęcie, a po 48–72 godzinach fotografuje tę samą strefę ponownie.

Na podstawie przyrostu długości określa się, które włosy rosną (faza anagenu), a które pozostają bez zmian (faza telogenu). Prawidłowo odsetek włosów anagenowych na skalpie wynosi około 80–90%, telogenowych – do 15–20%. Średnia szybkość wzrostu to około 0,3 mm na dobę.

Trzecia metoda to biopsja skóry głowy. Zleca się ją rzadko: gdy trichoskopia wykazuje cechy procesu bliznowaciejącego lub nietypowego zapalenia i potrzebne jest potwierdzenie histologiczne.

Jak przygotować się do badania

• Nie zaleca się mycia głowy przez 1–2 doby: świeże mycie zmywa złuszczanie i zmienia obraz skóry.
• Warto zrezygnować ze stylizacji: lakiery, suche szampony i pudry zwiększające objętość dają artefakty na zdjęciach.
• Nie należy farbować włosów przez 2–4 tygodnie: pigment zaburza ocenę grubości i koloru łodyg.
• Warto przyjść z rozpuszczonymi włosami: ciasne kucyki, przedłużanie i doczepiane pasma należy zdjąć wcześniej.
• Warto zabrać wyniki badań: ferrytyna, morfologia krwi, TSH, witamina D, jeśli były wykonane w ciągu ostatnich 6 miesięcy.
• Należy sporządzić listę leków: antykoncepcja hormonalna, retinoidy, leki przeciwdepresyjne i przeciwzakrzepowe wpływają na cykl włosa.

Badania laboratoryjne nie zastępują trichoskopii i odwrotnie. Na przykład niedobór żelaza i witamin widać wyłącznie we krwi, a miniaturyzację łodyg – tylko w powiększeniu. Dość często przyczyna bywa złożona i bez obu badań plan leczenia pozostaje niepełny.

Co zawiera opis badania i co robić dalej

Wynik trichoskopii nie jest rozpoznaniem sam w sobie, lecz uporządkowanym opisem znalezisk. Typowy protokół zawiera następujące punkty.

• Gęstość włosów w poszczególnych strefach, wyrażona liczbą włosów na cm². Orientacyjny zakres dla skalpu to 200–300, ale wskaźnik zauważalnie zależy od typu włosów i pochodzenia etnicznego.
• Odsetek cienkich (zminiaturyzowanych) łodyg w procentach.
• Liczba włosów w jednostce mieszkowej: prawidłowo przeważają jednostki po 2–3 włosy, przy łysieniu androgenowym rośnie odsetek pojedynczych.
• Stan ujść mieszków: zachowane, puste lub nieobecne.
• Cechy zapalenia: zaczerwienienie, złuszczanie, zmiany okołomieszkowe.
• Porównanie ze strefą potyliczną jako kontrolą wewnętrzną.

Następnie lekarz zestawia obraz z wywiadem i stopniem według skali Norwooda-Hamiltona lub skali Ludwiga i tworzy plan. Może to być terapia miejscowa, leki ogólnoustrojowe, zabiegi aparaturowe albo obserwacja z powtórnym badaniem po 3–6 miesiącach. Powtórna trichoskopia pozostaje jedynym sposobem obiektywnej oceny, czy leczenie działa, ponieważ subiektywne odczucie gęstości zmienia się razem z fryzurą i oświetleniem.

Trichoskopia przed przeszczepem włosów

Dla chirurga to badanie rozstrzyga trzy kwestie.

1. Czy proces jest stabilny. Jeśli wypadanie jest aktywne i niekontrolowane, przeszczepione grafty się przyjmą, ale własne włosy wokół będą dalej się przerzedzać. Efekt będzie wyglądał nierównomiernie już po roku.
2. Jaki jest zasób strefy dawczej. Lekarz liczy gęstość na potylicy i skroniach, ocenia odsetek zminiaturyzowanych włosów. Jeśli cechy miniaturyzacji występują także w strefie dawczej, planowanie graftów ulega zmianie.
3. Czy nie ma przeciwwskazań. Łysienie bliznowaciejące w fazie aktywnej, nieleczone zakażenie grzybicze lub nasilone zapalenie – to powód, aby najpierw leczyć, a nie operować.

Dlatego trichoskopię wykonuje się również u osób, które zgłosiły się właśnie na przeszczep włosów, nawet jeśli pacjent jest pewny swojego rozpoznania. Ogólne zasady diagnostyki przy wypadaniu opisuje także Amerykańska Akademia Dermatologii: badanie w powiększeniu, w razie potrzeby uzupełnione badaniami krwi lub biopsją.

Najczęściej zadawane pytania