Łojotok a wypadanie włosów: jaki jest związek

W skrócie. Łojotok sam w sobie nie niszczy mieszków włosowych, ale stan zapalny skóry głowy, świąd i ciągłe drapanie mogą nasilać wypadanie włosów. Zwykle ma ono charakter przejściowy i ustępuje po uspokojeniu skóry. Podstawą leczenia są szampony z komponentami przeciwgrzybiczymi i keratolitycznymi, stosowane według schematu ustalonego przez lekarza. Jeśli włosy nadal się przerzedzają mimo normalizacji stanu skóry, przyczyny warto szukać głębiej: łojotok często jedynie współistnieje z łysieniem androgenowym lub telogenowym.

Przetłuszczająca się skóra głowy, łupież, świąd, łuski na skroniach i za uszami to skargi, z którymi do trychologa zgłasza się bardzo wiele osób. A kolejne pytanie prawie zawsze brzmi tak samo: czy to właśnie dlatego włosy wypadają bardziej niż wcześniej?

Odpowiedź nie jest tak jednoznaczna, jak sugerują reklamy szamponów. Poniżej omawiamy, jak działa związek między skórą głowy a mieszkiem włosowym, jak odróżnić zwykły łupież od choroby, co faktycznie pomaga i w jakich sytuacjach przyczyny wypadania należy szukać gdzie indziej.

Czym jest łojotok i czym różni się od łupieżu

Łojotok to zaburzenie pracy gruczołów łojowych, w którym skóra produkuje zbyt dużo sebum lub ma ono zmieniony skład. Włosy szybko się przetłuszczają, przy nasadzie pojawia się połysk, a na skórze żółtawe łuski. Odrębnie wyróżnia się łojotokowe zapalenie skóry: to już stan zapalny, w którym do nadmiaru sebum dołącza się reakcja skóry na drożdżopodobne grzyby z rodzaju Malassezia.

Grzyby te wchodzą w skład prawidłowej mikroflory skóry niemal każdego człowieka. Problem zaczyna się wtedy, gdy rozmnażają się intensywniej, rozkładają sebum do drażniących kwasów tłuszczowych, a odpowiedź immunologiczna skóry na te związki staje się nadmierna. Stąd zaczerwienienie, świąd i łuszczenie.

Łupież to łagodna postać, a nie odrębna choroba

Łupież uważa się za najłagodniejszy objaw tego samego procesu: łuszczenie występuje, ale wyraźnego stanu zapalnego i zaczerwienienia nie ma. Jeśli jednak łuski są tłuste, skóra jest czerwona, świąd nie daje spokoju, a zmiany przechodzą na brwi, skrzydełka nosa lub okolice za uszami, mowa już o łojotokowym zapaleniu skóry. Rozróżnienie tych stanów jest istotne, ponieważ od niego zależy intensywność leczenia.

Czy łojotok rzeczywiście powoduje wypadanie włosów

Bezpośredni związek typu „łojotok niszczy mieszek włosowy” nie jest udowodniony w literaturze naukowej. Istnieje jednak kilka mechanizmów pośrednich i są one całkiem realne.

• Stan zapalny: przewlekłe podrażnienie skóry wokół mieszków może skracać fazę wzrostu i przenosić więcej włosów w fazę spoczynku, po której wypadają.
• Uraz mechaniczny: silny świąd skłania do drapania skóry, przy czym włosy się łamią, a na skórze pojawiają się zadrapania i strupy.
• Zbyt częste mycie i agresywne środki: próbując pozbyć się przetłuszczania, wiele osób myje głowę dwa razy dziennie i stosuje mocne szampony, które dodatkowo przesuszają i drażnią skórę.
• Wspólna przyczyna: zarówno przetłuszczanie się skóry, jak i wypadanie włosów mogą zależeć od tła hormonalnego, stresu czy niedoborów składników odżywczych. Wtedy łojotok nie jest przyczyną, lecz towarzyszy problemowi.

Jest też pewien niuans. Łysienie typu męskiego i przetłuszczająca się skóra głowy często występują razem, ponieważ oba procesy zależą od androgenów. Nie oznacza to, że łojotok wywołuje łysienie: oznacza, że dwa problemy mogą mieć wspólne podłoże hormonalne. Mechanizm opisaliśmy szerzej w artykule o dihydrotestosteronie i łysieniu.

Praktyczny wniosek jest prosty. Jeśli wypadanie rzeczywiście wiąże się ze stanem zapalnym skóry, ma zwykle charakter rozlany: włosy przerzedzają się równomiernie, a nie tylko w zakolach czy na skroniach. Po leczeniu skóry ilość wypadających włosów stopniowo maleje, co jest typowym obrazem wypadania telogenowego.

Objawy, po których skóra głowy „zdradza” łojotok

Stan skóry można wstępnie ocenić samodzielnie na podstawie kilku objawów. Żaden z nich osobno niczego nie dowodzi, ale ich połączenie wskazuje na problem.

• włosy przetłuszczają się już drugiego dnia po umyciu, a nawet w dniu mycia;
• na skórze i włosach pojawiają się żółtawe lub białe łuski, podobne do łupieżu, lecz mniej suche;
• skóra jest zaczerwieniona i swędzi, zwłaszcza na linii wzrostu włosów, skroniach i za uszami;
• tłuste strupki, które odpadają podczas czesania;
• łuszczenie w innych miejscach: brwi, bruzdy nosowo-wargowe, klatka piersiowa;
• nasilone wypadanie: na szczotce, poduszce i w prysznicu widać wyraźnie więcej włosów niż zwykle.

Dla porównania z normą warto wiedzieć, jaka ilość jest uznawana za dopuszczalną: szczegóły znajdują się w materiale o normie wypadania włosów dziennie.

Co pokazuje diagnostyka

Podczas trychoskopii lekarz ocenia pod powiększeniem stan skóry i ujścia mieszków włosowych. W łojotokowym zapaleniu skóry widoczne są tłuste żółtawe łuski, rozszerzone naczynia i łuszczenie okołomieszkowe. W łysieniu androgenowym widoczna jest zróżnicowana grubość włosów. To różne obrazy i właśnie one pomagają nie pomylić przyczyn. Czasem dodatkowo zleca się badania żelaza, ferrytyny i hormonów tarczycy, ponieważ wpływają one zarówno na skórę, jak i na gęstość włosów.

Co jeszcze może kryć się za łupieżem i wypadaniem

Łupież i wypadanie włosów to objawy niespecyficzne. Pod taką „maską” mogą kryć się także inne stany, leczone zupełnie inaczej.

• Łuszczyca skóry głowy: wyraźnie odgraniczone srebrzyste blaszki, wykraczające poza linię wzrostu włosów.
• Atopowe zapalenie skóry: suchość i świąd, często z wywiadem alergicznym.
• Kontaktowe zapalenie skóry: reakcja na farbę, szampon lub produkt do stylizacji.
• Dermatofitoza (grzybica strzygąca): ogniska łuszczenia z połamanymi włosami, wymagająca obowiązkowego leczenia lekami przeciwgrzybiczymi.
• Łysienie androgenowe: stopniowe przerzedzanie włosów w typowych okolicach, często z przetłuszczającą się skórą jako stanem współistniejącym.
• Rozlane wypadanie włosów z powodu stresu, niedoboru żelaza lub choroby: włosy przerzedzają się na całej głowie, a skóra może przy tym być czysta.

O tym, jak odróżnić pierwszą fazę łysienia od przejściowego przerzedzenia, szerzej piszemy w materiale o pierwszych oznakach łysienia. Jeśli natomiast wypadaniu towarzyszy silne napięcie nerwowe, warto przeczytać artykuł o wypadaniu włosów po stresie.

Leczenie: substancje czynne i sposób ich stosowania

Łojotok to stan przewlekły o nawrotowym przebiegu, a celem leczenia jest utrzymanie go pod kontrolą, a nie „wyleczenie raz na zawsze”. Podstawę stanowią szampony lecznicze. Zazwyczaj stosuje się je w formie kuracji: najpierw częściej, do czasu uspokojenia skóry, potem rzadziej, w celu podtrzymania efektu.

Jak myć głowę szamponem leczniczym

Szampon nakłada się na wilgotną skórę, a nie tylko na włosy, i delikatnie masuje opuszkami palców. Pianę zostawia się na 3–5 minut, w przeciwnym razie substancja czynna po prostu nie zdąży zadziałać. Następnie dokładnie spłukuje się ją ciepłą, a nie gorącą wodą. Różne szampony lecznicze można stosować naprzemiennie, jeśli zaleci to lekarz: zmniejsza to ryzyko, że skóra „przyzwyczai się” do jednego składnika.

Ketokonazol 2% badano także jako środek pomocniczy w łysieniu androgenowym. Niewielkie prace (m.in. Piérard-Franchimont i wsp., 1998; Khandpur i wsp., 2002) wykazały, że regularne stosowanie może mieć niewielki korzystny wpływ na gęstość włosów, jednak badania te są małe, dlatego nie należy przeceniać tego efektu. Jest to metoda pomocnicza, a nie podstawowa. O głównych lekach można przeczytać w artykułach o finasterydzie oraz o najpopularniejszych środkach przeciw wypadaniu włosów.

Codzienna pielęgnacja i typowe błędy

Szampon leczniczy działa lepiej, gdy codzienne nawyki mu nie przeszkadzają. Oto, co najczęściej ma istotny wpływ na rezultat.

• Regularność mycia: przy przetłuszczającej się skórze głowę zwykle myje się co 1–2 dni. Rzadkie mycie nie pomaga: resztki sebum i łusek stanowią pożywkę dla grzybów.
• Temperatura wody: gorąca woda pobudza gruczoły łojowe i przesusza skórę. Optymalna jest woda ciepła.
• Peelingi i scrub: stosuje się je ostrożnie i niezbyt często. Agresywne tarcie uszkadza skórę i może nasilać stan zapalny.
• Oleje i gęste maski na nasadę włosów: mogą tworzyć środowisko, w którym grzyby rozmnażają się lepiej. Lepiej nakładać je na długość włosów.
• Suchy szampon i stylizacja: nadmierne stosowanie pozostawia na skórze dodatkową warstwę, którą trudno potem zmyć.
• Zdrapywanie łusek: nie należy tego robić paznokciami, ponieważ powstają mikrourazy i rośnie ryzyko zakażenia.

Inne praktyczne wskazówki dotyczące pielęgnacji zebraliśmy w osobnym materiale: domowa pielęgnacja przy wypadaniu włosów: co działa.

Czynniki prowokujące zaostrzenia

Łojotok często nasila się jesienią i zimą, gdy suche powietrze w pomieszczeniach i czapki zmieniają mikroklimat skóry. Dodatkowo wpływają na to przewlekły stres, niedobór snu, gwałtowne zmiany diety i wahania hormonalne. Spokojny tryb życia, odpowiednia ilość snu i zbilansowana dieta nie zastępują leczenia, ale zmniejszają częstość nawrotów. Odrębna „dieta przeciw łojotokowi” o udowodnionej skuteczności nie istnieje, dlatego nie należy gwałtownie ograniczać jedzenia bez zalecenia lekarza.

Kiedy zgłosić się do trychologa i jaka jest rola przeszczepu

Do lekarza warto się udać, jeśli szampon leczniczy nie przynosi poprawy w ciągu 3–4 tygodni, jeśli skóra jest silnie zapalna, pojawiły się strupy, bolesność lub ropna wydzielina, albo włosy nadal wypadają intensywniej niż w normie dłużej niż 2–3 miesiące. Osobno warto zgłosić się wtedy, gdy zauważalne jest stopniowe przerzedzanie w okolicy przedziałka lub na skroniach: to sygnał, że łojotok może nie być jedynym problemem.

Podczas konsultacji u trychologa przeprowadza się badanie, trychoskopię, a w razie potrzeby zleca dodatkową diagnostykę. Jeśli rozpozna się łysienie androgenowe, lekarz omawia dostępne opcje: od wsparcia farmakologicznego po chirurgiczną odbudowę linii włosów. Co ważne, sam łojotok nie jest wskazaniem do przeszczepu i nie stanowi przeszkody, jeśli stan skóry jest kontrolowany. Natomiast aktywny stan zapalny w momencie zabiegu to powód, by odłożyć go do czasu stabilizacji.

Podsumowanie jest następujące: łojotok jest raczej czynnikiem pogarszającym stan włosów niż ich główną przyczyną wypadania. Należy go leczyć systemowo, a nie „szamponem z reklamy”, i jednocześnie nie przeoczyć rozpoznań, które kryją się pod podobnymi objawami.

Najczęściej zadawane pytania